Mindset

Wat is jouw overlevings-mechanisme? En wat je eraan kunt doen!

Overlevingsmechanismen zijn als zijwieltjes
Een overlevingsmechanisme is een techniek of trucje wat iemand onbewust gebruikt om herhaling van eerdere negatieve ervaringen te voorkomen.

Met name als we jong zijn en daardoor nog weinig ervaringen hebben, komen negatieve ervaringen harder aan. Ze nestelen zich dieper in ons bewustzijn. Waardoor een reactie bijna instinctief plaatsvindt. Een overlevingsmechanisme dient dus zeker een doel, maar doorgaans maar tijdelijk. Mensen leren ze aan in de vroege jeugd en dan zijn ze zeer effectief om met bepaalde situaties om te gaan, “to cope” zoals in de sprekendere Engelse vertaling “Coping Mechanism”.

Later in het leven zijn deze overlevingsstrategieën vaak niet meer nuttig, maar blijven wel actief. Je kunt het vergelijken met leren fietsen met zijwieltjes. Op dat moment zeer nuttig, maar je wilt niet als volwassen persoon rondrijden met zijwieltjes. Zodra je kunt fietsen (omgaan met de situatie) mogen de zijwieltjes eraf. Iemand weet zelf het best of een strategie nog nuttig is. En als dat niet zo is, is het tijd om nieuwe strategieën aan te leren.

We zien de hersenen vaak als een soort computer die alleen reageren op wat we dan willen wat het doet. Maar wat de hersenen eigenlijk doen is ons beschermen, ons veiligstellen. Ze willen bijvoorbeeld  pijn voorkomen door een herhaling van een pijnlijke ervaring te voorkomen. Heel voor de hand liggend is dat als je je eenmaal gebrand hebt dat de hersenen er dan voor zorgen dat het niet nog een keer gebeurt.

Stel je nu eens voor dat een kind in de klas het woord “pinguin” moet uitspreken maar het uitspreekt zoals het er staat “pin-guin”. De hele klas begint te lachen, het kind  loopt rood aan en daardoor gaat de klas nog harder lachen. De hersenen kunnen dan de situatie herkennen als in het openbaar spreken en op de voorgrond treden is gevaarlijk en pijnlijk. En willen zorgen dat het nooit meer gebeurt. En als de persoon het zelf dan al wil dan zorgen de hersenen voor een paniekaanval of een soort kortsluiting zodat de situatie “veilig” blijft.

OVERLEVINGSMECHANISMEN

Er zijn een heel veel specifieke strategieën, maar ze kunnen onderverdeeld worden in vier hoofdcategorieën:

DE BEWAKER
  • Wantrouwig
  • Bewaakt de veiligheid
  • Vermijdt angst
  • Ziet overal beren op de weg
  • Ziet overal gevaar
  • Ervaart de wereld als zeer onveilig

Oermechanisme: “VECHT”

DE PLEASER
  • Is conflict vermijdend
  • Is bang voor afwijzing
  • Is bang om alleen te zijn
  • Past zich aan iedereen aan
  • Doet alles uit angst

Oermechanisme: “VOEG”

DE MACHINE
  • Gevoel uitgeschakeld
  • Alles op Ratio en Intellect
  • Teruggetrokken
  • Afstandelijk
  • Zelfkritisch
  • Perfectionist
  • Bang om geen gelijk te hebben

Oermechanisme: “VERSTAR”

DE AFLEIDER:
  • Bezig met van alles
  • Veel verschillende projecten
  • Geen focus
  • Bang om vast te zitten
  • Bang om niet weg te kunnen
  • Hekel aan sleur
  • Heeft afwisseling nodig

Oermechanisme: “VLUCHT”

OER REACTIE

Deze strategieën vinden hun oorsprong het instinctieve “reptielenbrein”. De zogenaamde  OERMECHANISMEN: “VECHT”, “VLUCHT” en “VERSTAR”. Hieraan wil ik “VOEG” als in “aanpassen” of “anticiperen” toevoegen (1).

ARCHETYPEN

Daarnaast zijn er vier groepen positieve mechanismen. Dit zijn kwaliteiten die iemand heeft om met situaties om te gaan. Het helpt iemand verder. Ze zijn het tegenovergestelde van de overlevingsmechanismen. Ze worden de “Archetypen” genoemd: “DE STRIJDER”. “DE LOVER”, “DE GOEROE” en “DE SPEELSE”

DE STRIJDER

Dit is de “lichte” kan van de bewaker

  • Vecht voor het goede
  • Bewaakt zijn grenzen
  • Avontuur
  • Groei
  • Moedig
  • Spreekt zich uit
  • Doener
  • Heeft grotere doelen
DE LOVER

Dit is de “lichte” kant van de pleaser

  • Doet alles vanuit liefde
  • Open
  • Eerlijk
  • Kwetsbaar
  • Verbinder
DE GOEROE

Dit is de “lichte” kant van de machine

  • Wijsheid
  • Waarheid
  • Hogere zelf
  • Delen graag kennis, knowhow en macht
  • Leiders en leraren
DE SPEELSE

Dit is de “lichte” kant van de afleider

  • Speels
  • Vrij
  • Spontaan
  • Energiek
  • Nemen zich niet te serieus

WELKE ARCHETYPEN HELPEN BIJ WELKE OVERLEVINGSMECHANISMEN

De lichte kant van het overlevingsmechanisme is te onnatuurlijk en te ver weg van de persoonlijkheid om doeltreffend in te kunnen  zetten. 

Het bijzondere is, dat als teruggekeken wordt naar het verleden naar tijden of momenten waarop men het gelukkigst was, dat dit vaak de momenten zijn waarin ze het bijpassende archetype waren. Sommige mensen zetten van nature het bijpassende archetype in. Andere mensen hebben duidelijk een sterk archetype, maar niet het bijpassende en deze mensen ondervinden doorgaans nog veel hinder van hun overlevingsmechanisme.

Het is dus heel nuttig uit te zoeken welk mechanisme iemand heeft om het inzetten van het bijpassend archetype te kunnen stimuleren en oefenen.

De “LOVER” past het beste bij de “BEWAKER” omdat dingen met liefde, open en eerlijk doen, vertrouwen opbouwt en wantrouwen neutraliseert. Er wordt echt verbinding gemaakt waardoor wantrouwen evolueert naar vertrouwen.

De “STRIJDER” past het beste bij de “PLEASER” omdat dingen doen omdat je ze belangrijk vindt, en die je laten groeien, je comfort zone laten groeien. Ze laten je zien dat je opeens meer verbinding ervaart als je een keer uitvalt of nee zegt, je daarmee persoonlijkheid krijgt en mensen kunnen verbinden met waar je voor staat. Immers als je nergens voor staat, val je voor alles.

De “SPEELSE” past het beste bij de “MACHINE” omdat je door het leven te vieren verbinding maakt. Omdat het goed voelt het naar je zin te hebben, en dat het heel bijzonder kan zijn om niet perfect te zijn en je te laten zien. Je waakzaamheid en afstandelijkheid verdampen tijdelijk.

De “GOEROE” tenslotte past het beste bij de “AFLEIDER” omdat aandacht geven aan feiten en wijsheden focus geeft. Er ontstaat verbinding omdat er van alles gedeeld wordt met mensen.  Er komt lijn en houvast in het denken en in de relaties met mensen omdat men betrokken blijft.

(1) Het toevoegen van een vierde oer-reactie was een idee van Tjitske van Velzen-Meter. Waarvoor dank!

Patrick van Velzen is Personal Health Coach en begeleidt mensen naar maximale invloed op de eigen gezondheid.